Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn - Nét văn hóa đặc sắc của người dân miền biển Hải Phòng

Lễ hội chọi trâu ở Đồ Sơn năm 1983 (Hình: sưu tầm)

Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn, còn gọi là đấu ngưu, là một tập tục cổ, có từ xa xưa, là lễ hội truyền thống của người dân vạn chài tại vùng biển Đồ Sơn, Hải Phòng. Diễn ra vào ngày 9 tháng 8 Âm lịch hàng năm, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2013 của Việt Nam. Lịch sử lễ hội chọi trâu gắn liền với nhiều truyền thuyết được người dân truyền miệng suốt hàng ngàn năm qua.

Thần tích Điểm Tước Đại Vương: Ở chân Núi Tháp, thuộc địa phận Ngọc Xuyên, quận Đồ Sơn, có một ngôi đền thờ vị tôn thần, tên hiệu là Tước Điểm Đại Vương. Truyền thuyết ghi lại rằng một số người dân từng đi qua đền thờ tôn thần này và gặp hai con trâu húc nhau. Thấy động, chúng liền bỏ chạy xuống biển. Từ đó, người dân địa phương mở Lễ hội chọi trâu vào mùng 9 tháng 8 âm lịch hàng năm và làm lễ tế thần Điểm Tước bằng một con trâu khỏe mạnh nhất được tuyển chọn thông qua hình thức thi chọi giữa những con trâu trong vùng.

Phần Lễ trong Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn (Hình: sưu tầm)

Huyền tích Đền Bà Đế: Xa xưa có một cô gái xinh đẹp tên là Đế, nàng thường ra biển một mình và cất giọng hát làm mê đắm lòng người. Tiếng hát quyến rũ đến nỗi làm rung động trái tim Thủy Thần (Vua Thủy Tề) và hai người đem lòng yêu thương nhau. Vì lỡ có mang, lại chưa chồng nên nàng Đế phải chịu lệ làng khắc nghiệt, bị thả xuống biển để sóng biển dìm chết. Cô gái oan ức, hiển linh và được cộng đồng địa phương lập đền thờ, tên gọi là đền Bà Đế. Nơi bà chết, từ đó có rất nhiều tôm cá tập trung, là nơi ngư dân đánh bắt được mùa, nhưng cũng thường xảy ra nhiều tranh chấp giữa các vạn chài. Người ta bèn tổ chức thi chọi trâu, mỗi vạn chài được phép mang một con trâu ra thi đấu. Trâu của vạn chài nào thắng, năm ấy vạn chài đó sẽ được độc chiếm bãi cá tôm và con trâu thắng cuộc được mang đi cúng tế Bà Đế cùng Thủy Thần, cầu mong cho dân chài Đồ Sơn quanh năm được mùa.

Như nhiều lễ hội khác, Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn cũng có hai phần, phần lễ và phần hội. Phần lễ bao gồm những nghi thức truyền thống, trang trọng, mở đầu là lễ tế thần Điểm Tước ở đình Tổng, được thực hiện từ ngày 1/8 âm lịch, do các vị cao niên trong làng đảm nhiệm. Lúc này, các làng có trâu chọi đều phải ra làm lễ. Tiếp theo là lễ rước nước, có gắn với tục tế Thuỷ Thần. Lọ nước thần mỗi năm thay một lần được từng làng (phường) mang về đình riêng. Tại đình làng, các chủ trâu được cho trâu ra làm lễ Thành Hoàng. Sau khi làm lễ,  trâu chọi sẽ chính thức được gọi là "ông trâu", là biểu tượng tâm linh, đại diện cho niềm tin và ước vọng của người dân nơi đây. Sáng ngày chính hội, 9/8 âm lịch, dân cư trong các làng (phường) đều kéo ra đình. Từ đây, lễ rước các ông trâu ra sới đấu với kiệu bát cống, long đình bát biểu, cờ thần bay phấp phới, rộn rã trong tiếng nhạc bát âm. Trước kia, lễ tế thần diễn ra ở tất cả các giáp của tổng Đồ Sơn với sự linh đình về vật lễ tế cũng như các thủ tục hành lễ. Phần hội diễn ra vào ngày mùng 9/8 âm lịch với nhiều hoạt động mang đậm bản sắc dân tộc. Điệu múa khai hội được 24 tráng niên chia thành hai hàng trình diễn vừa uyển chuyển, vừa mạnh mẽ, màu sắc biến hoá linh hoạt và huyền ảo trong những âm thanh vang vọng của trống và thanh la. Với màn múa cờ, những lá cờ vung lên quật xuống mạnh mẽ, dứt khoát, nhịp nhàng, có lúc đan chéo vào nhau như hai đội quân đang giao chiến, thể hiện sự dũng cảm của con người chống chọi với biển khơi. Đúng 8 giờ, tiếng trống, tiếng chiêng khai hội, dịch loa gọi các ông trâu vào trận vang lên rộn rã. Từ hai cổng bắc - nam của sới đấu, từng đôi trâu được dắt ra đứng dưới chân cột cờ Ngũ Phụng (ở hai bên). Khi có hiệu lệnh phát ra, hai trâu từ hai phía sẽ được cho di chuyển lại gần nhau hơn, cách nhau chừng 20 m. Ở hiệu lệnh tiếp theo, người dắt trâu đột nhiên rút dây mũi để hai trâu lao vào nhau bắt đầu trận so tài. Kết quả trận đấu sẽ được phân định khi có một ông trâu bỏ chạy hoặc bị chết hay không thể thi đấu được nữa. Tiếp theo sẽ là màn “thu trâu”, do các chủ có trâu vừa thi đấu tìm cách đưa trâu của mình ra khỏi sàn đấu. Các ông trâu tham gia giải đấu thường được bốc thăm phân cặp và đấu loại trực tiếp. Ông trâu chiến thắng trận cuối cùng sẽ trở thành quán quân của giải.